W zespole dawnego opactwa cysterskiego w Bierzwniku odnajdujemy oryginalną kolekcję detali ceramicznych. Na uwagę szczególną zasługuje zespół unikalnych wsporników architektonicznych, zawierających niezwykły program artystyczno-teologiczny, w tym średniowieczną głęboką myśl o Bogu i o człowieku.
Wstępna analiza detali zachowanych w pomieszczeniach i krużgankach klasztoru bierzwnickiego wskazują na czerpanie wzorów z motywów występujących w różnych ośrodkach cysterskich, głównie z Kołbacza, a za jego pośrednictwem z Lehnin, oraz bezpośrednio z Chorin, a nawet z zespołu cysterskiego w Doberanie.
Podatność surowca, jakim była surowa i przesuszona glina, dawała ogromne możliwości przetwarzania motywów z wzorców kamiennych i tworzenia nowych form.
Szczegółowa analiza formalna zespołu detali, interpretacja kwestii znaczeniowych pozwoli w pełni ocenić ten nadal bardzo bogaty, pomimo upływu czasu, zbiór terakotowych rzeźb o niezwykłej ekspresji tkwiącej w falujących liniach ornamentów roślinnych, w fałdach bruzd pojawiających się na czołach ludzkich i symbolicznych twarzy, znamionujących cierpienie.
Być może pozwoli także zrozumieć fenomen trafności oddania istoty zła, przypominającego o sobie wciąż cynicznym uśmiechem wizerunku diabła, umieszczonego przed wejściem do kapitularza.
W krużgankach oraz w części pierwotnych pomieszczeń znajduje się unikatowy zespół konsol (wsporników) ceramicznych stanowiących podstawy łuków żeber sklepiennych.
Pomimo zniszczenia znacznej części detali w połowie XIX w., wśród fragmentarycznie zachowanych wsporników można wyodrębnić kilka typów.
Część z nich ma formę tektoniczną-geometryczną, kilka tworzy formy geometryczne oplecione stylizowanymi motywami roślinnymi.
Na kilkunastu detalach zastosowano elementy antropomorficzne ( twarze ludzkie, półpostacie) lub antropozoomorficzne ( wół w koronie, wyobrażenia diabłów).
Na narożnikach ścian łączących krużganki umieszczono wielokrotność wyobrażeń.
Na połączeniu ściany krużganka wschodniego i południowego znajduje się potrójny wizerunek diabła, przy połączeniu ścian zewnętrznych południowego i zachodniego poczwórna stylizowana łodyga lilii (?).
Krużganek wschodni – zakrystia
Detale z pierwotnej zakrystii kościoła klasztornego w Bierzwniku są unikalnym przykładem przekazywania treści związanych z duchowością cysterską poprzez symbolikę zawartą w dekoracji detali architektonicznych. Średniowieczną głęboką myśl o Bogu i o człowieku, jako program chrystologiczny, związany z treściami odkupienia człowieka i kondycją ludzką w ogólności.
Na ścianach zakrystii są nadal widoczne łuki tarczowe sklepień z fragmentami żeber wychodzącymi z umieszczonych na lizenach wsporników.
W pomieszczeniach zakrystii znajduje się obecnie sześć wsporników ceramicznych i stanowią odrębny wyróżniający się zespół. W zakrystii występują cztery typy dekoracji wsporników: antropomorficzny, antropomorficzno-roślinny, antropomorficzny z elementami symbolicznymi i architektonicznymi.
Wyróżniają się specyficznie uformowaną płytą abakusa, jak i odmiennym potraktowaniem wyobrażeń twarzy na dekoracjach stóp detali.
Wsporniki z zakrystii wyróżniają się niezwykłą symboliką i ekspresją, oddziaływującą na widza.
Na wsporniku nr 1 najprawdopodobniej została wyobrażona głowa Chrystusa, stanowiąca być może niezwykłą interpretację typu wizerunku Vir Dolorum.
Umieszczenie tego rodzaju wyobrażenia Chrystusa – orędownika i powiernika grzeszącego rodzaju ludzkiego, – jako pierwszego przy wejściu do świątyni, gdzie sprawowana jest Eucharystia, ma głęboką wymowę i sens, szczególnie w zestawieniu z ekspresyjnym wizerunkiem twarzy umieszczonym po przekątnej pomieszczenia (nr 5), symbolizującą ów rodzaj ludzki.
Znajdujemy tu analogię i podobieństwo do kościoła w Dobiegniewie, raptem kilka kilometrów oddalonym od Bierzwnika. Pod portalem północnym kościoła w Dobiegniewie znajduje się wizerunek twarzy Chrystusa, umieszczony na płytce terakotowej. Sposób wymodelowania jest zbliżony do tego w zakrystii w Bierzwniku, również poprzez zastąpienie aureoli wklęską, analogiczne do wizerunku z Bierzwnika.
Wydaje się to potwierdzać możliwość istnienia tego typu wyobrażenia z kręgu sztuki cysterskiej.
Kolejnym wyobrażeniem zasługującym na szczególną uwagę, znajdującym się w zakrystii bierzwnickiej, jest wspornik przedstawiający twarz mnicha, którego kaptur osłaniający czoło przechodzi w motyw liścia klonu(?).
Wyobrażenie owo jest plastyczną interpretacją określenia „nowa roślina” ( nowa odrośl, latorośl) użytego m.in. w jednym z dokumentów wystawionych przez opata kołbackiego Hermana, odnoszącego się do klasztoru w Bierzwniku.
Obrazowe sformułowanie dotyczące „Nowego Klasztoru” w Citeaux, jako nowej plantacji, która zaczęła dawać nowe pędy”, pojawiło się w najwcześniejszych dokumentach dotyczących historii zakonu cystersów i stało się prawdopodobnie stalą formą używaną w redakcji późniejszych pism, dotyczących wzajemnych relacji miedzy klasztorami macierzystymi i filiami. Być może omawiany detal to właśnie symbol „ nowego szczepu rozkwitającego przepięknie we wszystkich krajach chrześcijańskich”, jako nowa odrośl, latorośl.
Także ten motyw plastyczny wymaga szczegółowej analizy treści znaczeniowych, zwłaszcza w zestawieniu z umieszczonym po przekątnej wizerunku rycerza (?), stanowiący przełożenie na język formy plastycznej określenia „ nowi rycerze Chrystusa” („ militas dei”).
W narożnikach od strony zachodniej znajdują się dwa przedstawienia ludzkich twarzy, odbiegające formą od pozostałych wizerunków występujących w całym zespole, podobnie jak niezwykle ekspresyjny wspornik w narożniku południowo-wschodnim.
Pozostałe konsole łączą stylizowane motywy roślinne z wczesnym ornamentem plecionkowym.
Krużganek wschodni
W krużganku wschodnim zachowało się dziesięć detali.
W krużganku wschodnim zachowały się także dwa wyobrażenia diabła – jedno wyobrażenie pojedyncze oraz wizerunek potrójny diabła, widoczny z trzech stron, usytuowany narożnikowo ( przy dawnej klatce schodowej).
Ten typ dekoracji określano jako typ antropomorficzno-symboliczny.
Natomiast dwa kolejne detale z tego krużganka maja formę geometryczną, a jeden łączy elementy ornamentyki roślinnej z formami geometrycznymi.
Wśród typów dekoracji dziesięciu detali zachowanych w krużganku wschodnim występuje jedno wyobrażenie antropomorficzne, jedno antropomorficzno-roślinne.
Wejście do kapitularza
Wsporniki, umieszczone w reprezentacyjnym miejscu, po obu stronach wejścia do kapitularza, wyróżniają się ciekawą ikonografią, zasługują na szczególną uwagę widza.
Posiadają zwieńczenie w formie prostej płyty, o podcięciach w kształcie arkad.
Te dwa wsporniki łącza wyobrażenia antropomorficzne z elementami architektonicznymi i architektoniczno- roślinnymi.
Oba detale posiadają odmienny typ dekoracji: są to wyobrażenia antropomorficzne (prawdopodobnie półpostacie), umieszczone w formach architektonicznych: pojedynczej arkady i łuku ostrego.
Ponadto dekoracje stóp konsol są wyjątkowe, ze względu na przedstawione na nich sylwetki półpostaci (?), na co wskazuje zarówno analiza zachowanych fragmentów dekoracji, jak też negatyw części nie zachowanych.
Wydaje się, że po lewej (północnej) stronie wejścia do kapitularza umieszczono na konsoli wyobrażenie zakonnika – prawdopodobnie opata kołbackiego Hermana, a po prawej (południowej) wizerunek jednego z fundatorów, margrabiego brandenburskiego Ottona IV ze Strzałą. Sposób wkomponowania wizerunków półpostaci ( wzorowanych być może na wyobrażeniach z pieczęci – na co wskazywałby m.in. charakterystyczny układ negatywów stóp) wydaje się zbliżony do dekoracji figuralnych z przedstawieniami mnichów podtrzymujących płyty abakusów na głowicach kolumn z Kołbacza ( obecnie znajdujące się w zbiorach Muzeum w Szczecinie).
Pewne elementy wspólne z omówionymi detalami posiada wspornik narożnikowy, umieszczony na skrzyżowaniu krużganka wschodniego i południowego ( obecnie widoczny od strony krużganka południowego). Detal ten uformowano bez płyty abakusa, a sposób wkomponowania dekoracji symbolicznej w elementy architektoniczne przypomina metodę dekoracji w dwu innych wspornikach.
Niezwykle interesująca jest ikonografia tego detalu- potrójny wizerunek głowy diabła, który jest być może wzorowany na wcześniejszych wyobrażeniach tego typu, umieszczonych w rękopisach pochodzących ze skryptoriów cysterskich. Nie wykluczone, że może być wyrazem trwającego wciąż ( w okresie wznoszenia klasztoru) procesu zwalczania na terenach Pomorza Zachodniego kultów pogańskich.
Wśród konsol krużganka wschodniego zwraca uwagę ikonografia detalu narożnikowego, umieszczonego na skrzyżowaniu z krużgankiem zachodnim z motywem liści dębu ostrolistnego (quercus rubra), tworzący dekorację wspornika.
Poprzez analogię z detalami w Chorin, istnieje możliwość szukania inspiracji właśnie tam, w tamtejszym opactwie, w Chorin. Zarówno w Bierzwniku jak i w Chorin motyw liści dębu umieszczono na detalach w miejscach przeznaczonych dla grupy konwersów.
Motyw dębu ma zapewne związek z symboliką odnoszącą się do instytucji braci konwersów.
Pozostaje pytanie skąd czerpano wzorzec ornamentu.
Kształt liścia i forma stylizacji ornamentu w Bierzwniku wydają się najbliższe wyobrażeniom tego motywu na stallach w Doberanie, ale analogiczne formy pojawiają się także w innych klasztorach cysterskich, m.in. na pięknych zwornikach sklepień nad bocznymi nawami kościoła w Paradyżu.
Kapitularz
W kapitularzu zachowały się zaledwie dwa detale – prawdopodobnie umieszczone wtórnie.
Jeden wspornik posiada dekorację zoomorficzno-symboliczną a powierzchnię drugiego pokrywa stylizowany ornament roślinny.
Rozmównica – parlatorium
W pomieszczeniu rozmównicy w zakończeniu południowym skrzydła wschodniego klasztoru zachowały się prawie w całości cztery wsporniki ceramiczne. Pokrywa je dekoracja roślinna, geometryczno- roślinna bądź stylizowane motywy roślinno- symboliczne.
Znaczną odrębność wykazują detale z parlatorium (rozmównicy).
Charakteryzują się one specyficzną formą zdobień- zarówno dekoracji roślinnej stóp konsol, jak i dekoracji symboliczno-roślinnych, ograniczonych do jednego dużego elementu pokrywającego całą stopę konsoli.
Dekoracja tego typu jest podobna do form dekoracji głowic kolumn pochodzących z Kołbacza, na części których zastosowano analogiczne formy zdobień.
Motyw dużej przewiązanej lilii ( zaliczonych do zdobień o charakterze roślinno-symbolicznych), umieszczonych na dwu konsolach, jest natomiast zbliżony formą i proporcjami do lilii wieńczących drewniane stalle w kościele cysterskim w Doberanie.
Fraternia – sala braci-
Konsole w sali braci zostały skute prawie całkowicie.
Na podstawie negatywu po skutych elementach można przypuszczać, że wsporniki te posiadały kształt geometryczny, bądź miały formę twarzy otoczonych dekoracją roślinną.
Krużganek południowy
Najliczniejszy zespól wsporników ceramicznych zachował się w krużganku południowym, gdzie wykonano dokumentację dwudziestu detali. Stosunkowo dobry stan zachowania w krużganku południowym dekoracji pozwolił na wykonanie dokumentacji rysunkowej i fotograficznej dla dwunastu wsporników.
Większość detali zachowanych w krużganku południowym posiada antropomorficzną, antropozoomorficzno-symboliczną formę dekoracji.
Trzy z omawianych detali posiadają wsporniki w kształcie ludzkiej twarzy. Na trzech kolejnych wspornikach wizerunek ludzkiej twarzy otacza dekoracja o formach roślinno- architektonicznych.
Wspornik narożnikowy pokrywa dekoracja antropozoomorficzno-symboliczną z elementami architektonicznymi. Trzy detale prezentują natomiast typ czystej dekoracji geometrycznej.
W dwu przypadkach stopy wsporników pokrywa całkowicie dekoracja roślinna.
Na powierzchni jednego wspornika zastosowano dodatkowo laski rozdzielające pasy ornamentu roślinnego.
Oprac. na podstawie:
- Teresa Świercz, Wsporniki ceramiczne w klasztorze cysterskim w Bierzwniku; Zeszyty Bierzwnickie nr 3, 1998, s. 111- 125.
- Teresa Świercz, Wsporniki ceramiczne w klasztorze cysterskim w Bierzwniku; Katalog, Zeszyty Bierzwnickie nr 3, 1998, s.127- 206
- Teresa Świercz, Klasztor cysterski w Bierzwniku (Marienwalde) – warsztat rzeźby ceramicznej, Zeszyty Bierzwnickie nr 4, 2002 s.45- 66.