Teresa Świercz Zeszyty Bierzwnickie nr 4
Poznań-Bierzwnik 2002
W zespole cysterskim w Bierzwniku zachował się bogaty zbiór przykładów gotyckiej rzeźby ceramicznej. Ceramiczne detale architektoniczne, stanowiące elementy wystroju architektonicznego kościoła i klasztoru świadczą o wysokim poziomie wykonawstwa i poprzez analogie w dekoracji ceramicznej, zbieżność form stanowią o związkach z macierzystym opactwem w Kołbaczu, ze strzechą budowlaną w Chorin a nawet z kościołem cysterskim w Koronowie. Ponadto stanowią szczytowe osiągnięcia artystyczne w dziedzinie rzeźby, nadzwyczajnej ekspresji i siły wymowy niezwykłego programu teologicznego.
Jest to niezwykle unikalny zbiór, zawierający nast. detale:
- Wsporniki żeber sklepiennych, ceramiczne
- Płyty ceramiczne, również fryzowe zdobione
- Cegły formatowe o zdobionych licach
- Inne detale architektoniczne zdobione
Płyta ceramiczna z motywem trzech ryb o wspólnej głowie; symbolika: ryba- symbol pierwszych chrześcijan, 3 ryby: Trójca św, trynitarna.
Płyta posiada wymiary 29,5 x 30 cm, wysokość 8 cm a wraz z wysokością ornamentu 11,5- 13 cm ( wysokość reliefu waha się od 3,5 do 4 cm). Detal ten wykonano w taki sposób, że w pierwszej fazie odciśnięto w drewnianej formie blok o wymiarach równych dwóm cegłom formatowym a następnie po przesuszeniu opracowano jego lico metodą modelowania i cięcia ( rzeźbiarską). Na dekorowanej powierzchni płyty umieszczony został motyw trzech ryb o wspólnej głowie, wpisany w kształt koła.
Wolną przestrzeń na odcinkach łuków wypełniono półkolistymi wypustkami.
Łukowato wygięte kształty ryb, ułożone koncentrycznie wokół wspólnej głowy potęgują dynamizm kompozycji. Na powierzchni zachowały się ślady obróbki rzeźbiarskiej oraz nawet rodzaju użytego narzędzia, stopniu plastyczności gliny w momencie formowania lica płyty. Można zobaczyć ślady rzeźbiarskiego cięcia w przesuszonym lekko materiale oraz ślady gładzenia ( dłonią ?) na płetwach.
Ornamenty łusek wyciśniętych końcówką noża wskazują na dużą, w momencie obróbki, plastyczność surowca.
Płyta ceramiczna z wyobrażeniem jednorożca.
Płyta posiada wymiary 27,5 x 27,5 cm, grubość 8 cm a wraz z wysokością reliefu od 9,5 do 10 cm. Blok ceramiczny o wymiarach podwojonej cegły formatowej.
Detal ten wykonano przez wyciśniecie plastycznego surowca w formie drewnianej.
Na licu płyty ceramicznej wyobrażona została sylwetka zoomorficzno-fantastyczna o cechach harta (?), bądź jelenia (?), bardzo długim ogonie, tylnych nogach zakończonych płetwami (?), przednich zaś pazurami i kopytami ( racicami?).
Uszkodzenia i zatarcie rysunku reliefu nie pozwala jednoznacznie określić jej kształt i charakter. Mało czytelne ślady mogą jednak sugerować, że na głowie oprócz wyraźnie z tyłu widocznych dwóch rogów, znajdował się trzeci w przedniej części zarysu głowy.
Na szyi fantastycznego zwierzęcia zachował się wyraźny zarys opaski w formie obróżki (?) a w pysku ślad przedmiotu (atrybutu? krzyża?). Sylwetka zwierzęcia została wkomponowana w okrąg z wici roślinnej. Na licu płyty znajdują rzeźbiarsko opracowane fragmenty pędów roślinnych z trójliśćmi, a po lewej stronie płyty ceramicznej, u dołu okręgu z wici umieszczono końcówkę wyobrażenia z płyty sąsiedniej ( ogon lisa ?). Zarówno pędy winorośli jak i fragment lisiego ogona wskazuje na kompozycję otwartą płyty, a sekwencje kolejnych płyt stanowią całość (np. fryzu). Cała dekorowana powierzchnia płyty ceramicznej oraz subtelny delikatny relief jest pozbawiony jakichkolwiek śladów obróbki narzędziami. Gładka powierzchnia nosi natomiast ślady odciskania plastycznego surowca w formie, silnie zwilżonej, świadczą o tym ślady „rozmazywania się” gliny przy oddzieleniu odcisku od formy.
płyta ceramiczna z motywem pięciopłatkowego kwiatu;
Odnaleziona na terenie opactwa cysterskiego w Bierzwniku płyta ceramiczna z motywem pięciopłatkowego kwiatu; odnaleziony fragment pozwolił na zrekonstruowanie całości: wymiarów i motywu zdobniczego.
Wymiary od 28,5 x 27,5 – 28,5 cm., wysokość około 10 cm, wraz z reliefem 10,5 cm (wysokość odpowiada wys. cegły formatowej). Została wykonana przy użyciu formy drewnianej. Na powierzchni płyty zachował się kolisty relief wici roślinnej wraz fragmentem łodygi ( szer. 1-1,5 cm) i kwiatu z pięcioma płatkami w centrum.
Zdobione lico stanowiło kompozycję zamkniętą. Detal można więc było wykorzystać w różnych kombinacjach. Na zachowanym fragmencie brak śladów obróbki rzeźbiarskiej, motyw roślinny jest stosunkowo płaski, lecz niezwykle wyrazisty, bardzo plastyczne, ornamentalnie potraktowane płatki kwiatu, gładka powierzchnia świadczy o doskonale wyrobionym surowcu.
Płyta ceramiczna z motywem rozety
Wymiary od 28,5 x 30 cm., grubość około 8 cm, a wraz z wysokością ornamentu 11,5- 13 cm ( wys. reliefu waha się od 3,5 cm do około 4 cm).
Detal wykonano zapewne dwustopniowo. Najpierw odciśnięto w formie drewnianej dużą bryłę odpowiadającą dwóm cegłom formatowym o wys. 13 cm a następnie po jej przesuszeniu wykonano metodą rzeźbiarską dekorację powierzchni detalu.
Dekorację płyty stanowi motyw sześciopłatkowego kwiatu (róży?), rozety ujętej w ornamentową opaskę. Na powierzchni płyty zachowały się bardzo wyraźne ślady obróbki rzeźbiarskiej, ślady docinania zagładzenia nożem (lub formą blaszaną ?) bądź innego metalowego narzędzia. Jednocześnie na powierzchni uchwytne są ślady wygładzania dłonią.
Odnaleziono fragment płyty z zarysem wici roślinnej i trójliścia mógł być również elementem większej całości – np. fryzu.
2. cegły ozdobne
Cegła z półpalmetami i trójpłatkowym kwiatem jest jedyną w całości zachowaną cegłą formatową; wymiary: szer. 14 x dł. 29 cm, wys. 10,5 cm, równej cegle formatowej; wykonana w formie drewnianej, a następnie poddano jej lico obróbce metodą rzeźbiarską. Wykonano wklęskę ostrołukową, na krzywiźnie wklęski umieszczono dwie splecione łodygami półpalmety, z których wyrasta pionowa łodyżka zakończona trójpłatkowym kwiatem. Na cegle dostrzegalne wyraźne ślady zagładzeń i obróbki twardym narzędziem.
Cegła ozdobna z motywem lilii
Cegła ozdobna z motywem lilii odnaleziona w prezbiterium, w obrębie krypty.
Wymiary: szer. 14 x 29 cm.
Cegła formatowa odciśnięta w formie drewnianej a po przesuszeniu poddano jej bryłę obróbce metodą rzeźbiarską. W licu cegły, w wydrążonym ostrołukowym zagłębieniu umieszczono motyw lilii. Środkowy płatek posiada wydłużony lancetowaty kształt, a dolne zaokrąglone. Przepleciona łodyga lilii nasuwa analogię do motywu z półpalmetami.
Detal wykonano techniką rzeźbienia w przesuszonym surowcu, czy raczej cięcia plastycznej jeszcze gliny, na powierzchni widoczne liczne ślady zagładzeń, ślady starannego cyzelowania motywu architektonicznego (ostrołuk), jak i roślinnego (płatki lilii). Motyw lilii nawiązuje do symboliki Maryjnej, heraldycznej,.
Cegła z motywem trójliścia
Cegła odnaleziona w chórze kościoła, w obrębie północnej ściany krypty.
Wymiary: szer. 14 x dł. 29 cm, wys. 10,5 cm, z czego ozdobne elementy lica cegły zajmują wys. 3,5 – 4 cm. W zachowanej górnej części detalu wykonana została ostrołukowa wklęska, analogiczna do formy wklęski motywem z półpalmet.
Na tak przygotowanym „tle” umieszczono motyw trójliścia o ekspresyjnie uformowanych listkach ostre zakończenie listków o załamujących się pod kątem prostym krawędziach). Łodyga rozdwaja się tuż pod listkami i tworzy obramowanie w formie ostrołuku. Detal wykonano analogiczną metodą, odciskając w formie drewnianej cegłę formatową i po przesuszeniu poddając ją obróbce metodą rzeźbiarską.
Na krzywiznach wklęski widoczne są liczne ślady wygładzania powierzchni gładkim narzędziem. Powierzchnie i kształty motywu roślinnego formowane ostrym narzędziem (kształty liści wyraźnie podcinane) najprawdopodobniej także zwilżano i gładzono dłonią o czym świadczą „miękkie” linie ostrych załamań listków.
Fragment cegły z motywem architektonicznym;
Mimo, że niewielki fragment zdobienia, to jednak można odtworzyć jego kształt.
W licu cegły znajduje się płycina regularnego ostrołuku, w formie głębokiej wklęski, W której umieszczono finezyjny architektoniczny ornament, stylizowany na formę trójliścia, tworząc klasyczny gotycki maswerkowy motyw.
Inne detale architektoniczne zdobione
Oprócz konsol ceramicznych, zachowanych w strukturze murów gotyckich klasztoru w Bierzwniku oraz odnalezionych w trakcie badań archeolog. płyt ceramicznych i cegieł formatowych, natrafiono na inne rodzaje detali architektonicznych zdobionych.
Fragmenty cegieł z wałeczkami zdobionymi, fragmenty detali z rytami roślinnymi oraz fragmenty konsol.
Motywy dekoracyjne – Analogie i wpływy
Warsztaty cysterskie rozpowszechniły w pierwszej połowie XIII wieku technikę rzeźbiarskiego opracowywania lic plastycznych detali jeszcze przed ich ostatecznym wysuszeniem. Dotyczy to zarówno modelowania gliny narzędziami czy dłońmi, jak też techniki odciskania w formach. Po lekkim przesuszeniu detale poddawane były dalszej artystycznej obróbce. Technika odciskania wzoru w specjalnej formie drewnianej ( ceramicznej ?) było znacznym przyspieszeniem i uproszczeniem procesu
powstawania ozdobnych detali architektonicznych.
Architektoniczna rzeźba ceramiczna jest przykładem stosowania obu technik, przeważają detale poddane obróbce metodą rzeźbiarską, narzędziem i dłońmi.
Jedynie dwie odnalezione płyta ceramiczna z wyobrażeniem jednorożca i płyta fryzowa z wicią roślinną zostały wykonane techniką odciskania w formach.
Detale te, identyczne wymiarami z detalami architektonicznymi stosowanymi w zespole cysterskim w Chorin, mogły być prostym przeniesieniem formy z jednej budowy na drugą. Były stosowane do dekoracji w formie fryzów kościoła i klasztoru w Bierzwniku, analogicznej do fryzów architektonicznych zdobiących elewacje kościoła i klasztoru, i tzw. browaru w Chorin.
Resummé
Odnaleziono w warstwach archeologicznych zachowaną w całości płytę ceramiczną z wyobrażeniem jednorożca, płytę fryzową z wyobrażeniem wici roślinnej zakończonej pięciopłatkowym kwiatem, ozdobną cegłę formatową.
Istnieje teza o możliwości istnienia w klasztorze bierzwnickim biegłego w pracach ceramicznych warsztatu cysterskiego, który mógłby być także miejscem powstania płaskorzeźby ceramicznej „ Radix Jesse” Drzewo Jessego, wtórnie wmurowanej sedilli prezbiterium kościoła farnego w Choszcznie. ( Zofia Krzymuska-Fafius).