Moryń 
Miejscowość Moryń położona jest w najładniejszym krajobrazowo rejonie Pomorza Zachodniego, Dzieje jej sięgają wczesnego średniowiecza. Znajduje się w dawniejszym powiecie chojeńskim, który jest wręcz „utkany” średniowiecznymi historycznymi miejscowościami jak Cedynia, Czachów czy Chwarszczany. Ponadto miasto Moryń znajduje się w najdalej wysuniętym na zachód zakątku Polski, gdzie w zakolu starorzecza Odry polodowcowe, morenowe wzgórza tworzą pasma „Karpat Cedyńskich”. Najwspanialszym zabytkiem Morynia jest kościół z XIII w. będący jedną z lepiej zachowanych budowli granitowych na terenie Pomorza Zachodniego. Kościół wymurowany z ciosów granitowych, stał się ponownie katolicką świątynią w 1946 r., tuż po II wojnie światowej, kiedy osiedlili się tu Polacy – tułacze wygnani z kresów wschodnich Rzeczpospolitej.
Data poświęcenia świątyni i erygowania parafii rzymskokatolickiej p.w. Świętego Ducha, w dniu pierwszego czerwca 1951 r.
Doroczny Odpust: święto Zesłania Ducha Św. oraz 7.X – święto Matki Bożej Różańcowej
Na temat istnienia świątyni świadczą następujące wzmianki źródłowe, pozwalające na datowanie świątyni
1263 – książe Barnim I zrzeka się praw do patronatu i uposażenia kościoła w Moryniu 1265 – Otto z Barmstede ( szlachcic z Holsztynu, przybyły na teren powiatu chojeńskiego z Askańczykami) zrzeka się praw do patronatu nad kościołem w Moryniu się na rzecz klasztoru we Wkryujściu (Uckermünde). Ksdm. der Provinz Brandenburg, T.VII, cz.1, str.193.
Bazylika w Moryniu jest charakterystycznym przykładem długiego trwania na terenie pomorskim form architektury romańskiej. Jej rzut poziomy to uproszczone i zbarbaryzowane założenie romańskiej bazyliki trójnawowej z transeptem i wyodrębnionym chórem. Niewiele wystające poza nawy boczne ramiona transeptu, portale w ścianach szczytowych ( południowej i północnej), kwadratowa wieża od strony zachodniej, nieforemne gurty oddzielone gzymsem od pilastrów, wreszcie stosunek bardzo niskich naw bocznych do nawy głównej – wszystko to wskazuje na zależność Morynia od westfalskich założeń bazylikowych. Kościoły te bliższe czasowo kościołowi w Moryniu, reprezentują bardziej pokrewne mu rozwiązania partii transeptu, wychodzącej tylko nieznacznie poza nawy boczne. Budowniczy moryński wzorował się na filarach drugiego rzędu, jakie występują w bazylikach sytemu wiązanego, podtrzymując arkady przejścia do nawy bocznej. Ponadto zastosowanie gzymsu u nasady gurtów w arkadzie nawy bocznej oraz kształt wykroju łęków jest szerszy u swej nasady aniżeli przestrzeń międzyfilarowa poniżej gzymsu – westfalskich założeń bazylikowych. Na zewnątrz bazylikowy charakter został zatarty przez pokrycie nawy środkowej i naw bocznych wspólnym dachem. Z przeprowadzonego porównania wynika ścisła zależność kościoła w Moryniu od wiejskich romańskich bazylik z transeptem, znajdujących się na terenie Westfalii. Kościół w Moryniu jest ich prymityzowanym, spóźnionym czasowo powtórzeniem.
Architektura ciekawa, typu bazylikowego, kościół jest trójnawowy, dwuprzęsłowy, z transeptem i prosto zamkniętym prezbiterium, tej samej szerokości co nawa główna. Orientowany. Bazylika trójnawowa w wyodrębnionym transeptem, prostokątnym chórem i wieżą od strony zachodniej, węższą, aniżeli szerokość wszystkich trzech naw.Wnętrze prezbiterium otwiera się na skrzyżowaniu za pośrednictwem półkolistego łuku o szerokim gurcie. Podobne łuki, z tą różnicą, że lekko załamane, wyodrębniają skrzyżowanie od ramion nawy poprzecznej. Płaskie pilastry z nasadą gurtów na wewnętrznej ( w stosunku do nawy) głównej stronie pierwszej ( licząc od wschodu) pary filarów świadczą, że istniał tu także czwarty łęk, oddzielający nawę głównej od skrzyżowania. Przy północno -wschodnim narożniku chóru ślady zburzonej zakrystii. Skrzyżowanie (naw) wyodrębnione od ramion transeptu za pomocą łęków, wspierających się na dwu filarach. Podobny łuk istniał pierwotnie od strony nawy głównej, oraz istnieje między skrzyżowaniem a chórem. Nawę główną od naw bocznych oddziela druga para filarów, na których wspierają się także gurty dwu par arkad. Łuk triumfalny posiada formę okrągłą, podobnie jak łuki transeptu, podczas gdy łuki nawy głównej posiadają formę ostrą. W ścianie szczytowej prezbiterium znajdują się trzy okna ostrołukowe, z których środkowe jest nieco wyższe i szersze. w ścianie wschodniej prezbiterium triada okien, ; ściany szczytowe i ściany wieży.-Szczyt wschodni jest rozczłonkowany za pomocą blend ostrołukowych rozmaitych rozmiarów, z podziałami blendowymi , grupowanych dokoła płyciny w kształcie okulusa. Cztery portale, z tych południowy schodkowany trzykrotnie, reszta dwukrotnie, prowadzą do wnętrza kościoła. Portale i okna zamknięte ostrołukowo. Główny portal wejściowy znajduje się od strony zachodniej wewnątrz hali wieżowej otwartej dwustronnie, na przestrzał (na północ i na południe ), dwa portale umieszczone są w ścianach szczytowych transeptu ( południowy zamurowany), jeden w ścianie południowej chóru (zamurowany). Ponad portalem północnym okno trzykrotnie schodkowane okrągłe wykonane z cegły.Kościół nie jest sklepiony, posiada pułap belkowy, wnętrze filarowe, stropowe. We wnętrzu prezbiterium pozostałości na obramieniach portalu tynków z rytą dekoracją o motywach wici roślinnej i rustykowania, ze śladami polichromii z 2 poł. XIII w., na ścianach prezbiterium pierwotne zacheuszki. W prezbiterium niezwykle cenny zabytek w skali Polski: ołtarz główny murowany z kostki granitowej, stipes i mensa z ukośnym profilem z datowaniem na XIII w. Również cennym elementem wyposażenia to drewniana barokowa ambona z 1711roku, pięknie odnowiona w ostatnich latach.Kolejność budowy poszczególnych części kościoła i jego datowanie chór oraz- być może- część ramion transeptu miedzy rokiem 1250- 1265; nawa główna i nawy boczne po roku 1265, wieża zapewne na początku XIV wieku, lub pod koniec XIII wieku, gdyż stosowanie kwader oraz cokołów wyklucza ewentualność późniejszego datowania. Chełm wieży 1756 r.
Literatura: Ksdm d. Provinz Brandenburg, T. VII, cz. 1
Świechowski Zygmunt, Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950. str. 30- 33;87-88
Tom I Dziejów Sztuki Polskiej Instytut Sztuki PAN; Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, pod redakcją Michała Walickiego; katalog zabytków i bibliogr. oprac. Maria Pietrusińska; Warszawa : Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971,
Kościół w Dominikowie p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – kościół filialnym parafii w Barnimiu – gmina Drawno
Kościół p.w. Wniebowzięcia NMP w Dominikowie to unikatowa świątynia, zbudowana około 1600 roku, wkrótce ponownej lokacji wsi ok. 1570 r. Dzieje tej miejscowości sięgają średniowiecza, przed poł. XIV w., gdy należała do księstwa Pomorskiego. I być może w okresie po chrystianizacji Pomorza, związanej z misją św. Ottona, powstał w tym miejscu kościół ( ok.1353 r. ?), ponieważ obecna świątynia jest orientowana.
Po II wojnie światowej kościół w Dominikowie został poświęcony dnia 22.X. 1945 roku jako świątynia katolicka pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i w tym okresie, po 1945r. należała do parafii rzym.-kat. w Drawnie. Od 14.06.1996 r. kościół należy do parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Barnimiu. Pierwszym proboszczem został ks. Ireneusz Starachowski (1961–2007), Obecnie należy do Parafii p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa we wsi Barnimiu. Kościół jest orientowany, usytuowany jest w centrum wsi, na niewielkim placu, na którym znajdują stare lipy, otoczony murem kamiennym. Wzniesiony z nieregularnych głazów narzutowych w formach renesansowych na planie prostokąta. Obok kościoła dobudowano w 1630r. wolnostojąca, drewnianą wieżę/dzwonnicę o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym. Do elewacji południowej przylega prostokątna kruchta w konstrukcji szkieletowej. Wnętrze korpusu jest jednoprzestrzenne, przekryte stropem belkowym, doświetlone oknami o głębokich rozglifionych ościeżach. Do najcenniejszego wyposażenia świątyni należy manierystyczny, renesansowy ołtarz główny z 1610r., z bogatą snycerką i płaskorzeźbami. Ambona jest też z 1610r., a chrzcielnica cynowa z XVII w. Empora organowa wsparta jest na dwóch słupach prze ścianie zachodniej. Na jej balustradzie cenne polichromie z pocz. XVII w. przedstawiają sceny ze Starego Testamentu: Arka Noego, budowa wieży Babel, drabina Jakuba. Neorenesansowy prospekt organowy pochodzi w 4 ćw. XIX w. Kościół w Dominikowie jest obecnie pieczołowicie odnowiony, w zadbanym otoczeniu. Obecny proboszcz ks. Wojciech Kozub (ur. 1964), doprowadził kościół do nadzwyczajnej świetności. Ks. Wojciech Kozub utworzył skansen historyczno – sakralny na terenie przykościelnym w miejscu całkowicie nieczytelnego starego cmentarza ewangelickiego. Powstał bez szkód dla istniejącego starodrzewu z zachowaniem szacunku dla powagi tego miejsca. Należyte godne miejsce otrzymał stary, pęknięty dzwon z roku budowy wieży 1630r., oraz płyty nagrobne i kolumnowa kapliczka Matki Bożej. Znajdziemy historię miejscowości przed i po 1945.r., pradzieje sięgające osadnictwa z czasów kultury łużyckiej, epoki brązu, rzymskich i wczesnego średniowiecza, kiedy te ziemie zamieszkiwały plemiona słowiańskie z okresu misji Ottonowej w latach 1124-1128. Znanych jest z nazwiska 18 pastorów barnimskich którzy sprawowali tu posługę.
oprac. i zdjęcia B.Abramowicz
