Pełczyce
Pełczyce – miasto i siedziba gminy; położone między czterema jeziorami: Duży i Mały Pełcz, Jez. Panieńskie i Krzywe. Pełczyce otrzymały prawa miejskie od ok. 1260 roku. Wcześniej w X – XII wieku mieścił się tu gród i kasztelania Księstwa Zachodnio- pomorskiego. Kościół parafialny p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny pochodzi z 2 połowy XIII wieku i wzniesiony został z ciosów granitowych i cegły. Przebudowany w XV i XVIII w. W średniowieczu był pod patronatem cysterek. Według tradycji na obszarze Pełczyc w roku 1124 przebywał biskup św. Otton z Bambergu w trakcie swej misji Chrystianizacyjnej. Źródła potwierdzają także tradycje pielgrzymkowe związane z mającymi tutaj miejsce cudami eucharystycznymi. Wyrazem kultu Bożego Ciała w Pełczycach była istniejąca w średniowieczu kaplica pod tym wezwaniem. Z pierwotnego kościoła parafialnego p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Pełczycach, budowli granitowej, pozostały trzy ściany, tworzące prostokąt prezbiterium późniejszego, gotyckiego kościoła. Pochodzą z niej ponadto ciosy, użyte w dolnej części elewacji zachodniej i w przybudówce pn. W ścianie wschodniej prezbiterium widoczne ślady dwu smukłych okien ostrołukowych, trzecie, środkowe poszerzone w okresie późno-gotyckim. W ścianie płd. ślad portalu ostrołukowego o ościeżach ciosowych schodkowanych. Staranne opracowanie kwader, ich regularny układ w poziomych warstwach przy jednoczesnej formie ostrołukowych okien wsch. i portalu płd. wskazują na drugą połowę XIII wieku, przed rokiem 1290, jako na czas powstania pierwotnego kościoła. Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o kościele pochodzi z 1290 roku, kiedy patronat kościoła zostaje przekazany miejscowemu konwentowi cysterek (Cod.dipl. Brand. T.18, II, VII.). Od ok. 1280 roku do 1 połowy XVI wieku własność cysterek. Klasztor cysterek został ufundowany ok. 1280 roku przez margrabiów brandenburskich. Do dziś przetrwało skrzydło zachodnie klasztoru nad Jeziorem Panieńskim.
Literatura: Kasprzakowa H., Świechowski Z.,” Katalog zabytków powiatu myśliborskiego”, Materiały Centralnego biura Inwentaryzacji Zabytków w Warszawie; oprac. i fot. B.Abramowicz
Chrapowo
Chrapowo to malownicza wieś z połowy XIV w., położona pośród jezior Pojezierza Myśliborskiego i mająca średniowieczny rodowód. Miejscowość była od połowy XV wieku w posiadaniu cysterek z Pełczyc, które sprawowały patronat nad parafią. Kościół w Chrapowie, obecnie p.w. Świętej Rodziny, posadowiony jest na lekkim wyniesieniu. Otoczony kamiennym murem i starodrzewiem stanowi architektoniczną dominantę przy drodze wiodącej do Pełczyc. Początki budowy świątyni sięgają połowy XIII w., o czym świadczą starannie obrobione granitowe kwadry w murach obwodowych kościoła, sięgające miejscami aż po dach. Jest to budowla jednoprzestrzenna, orientowana na osi wsch.- zachód, z kwadratową wieżą od zachodu, dobudowaną w drugiej połowie XIX w. Do budowy kościoła użyto typowy w tym czasie budulec dla terenu Pomorza Zachodniego – ciosy granitowe. W okresie późnego gotyku, na przełomie XV / XVI w. został przebudowany. Do przebudowy użyto nowy materiał – cegłę, która dawała daleko bogatsze możliwości dekoracji architektonicznej. Kościół otrzymał gotycki szczyt i ceglane obramienia uskokowych okien i portali. Podział ścian wyznacza gęsty rytm ostrołukowych okien, gotycki fryz wnękowy między oknami nawy. Ostrołukowe okna są głęboko rozglifione, w obramieniach z ceramicznych kształtek. Ponadto cały budynek okala fryz podokapnikowy. Ściana wschodnia podzielona jest triadą trzech ostrołukowych okien – na wskroś cysterski ślad. Trzy uskokowe okna, w obramieniach z cegły schodkowane, gdzie środkowe okno jest szersze, z laskowaniem zwieńczone kołem w górnej partii okna. Elewacja wschodnia zwieńczona została trójkątnym szczytem. Szczyt w górnej części rozczłonkowany został wnękami ostrołukowymi, po dwie po dwie z każdej strony. W partii szczytowej w umieszczono na osi wnęki w formie krzyża łacińskiego. Po obu stronach krzyża również ostrołukowe płyciny z każdej strony po jednej. Pod krzyżem ślad zamurowanego okulusa. Niezwykle cennym elementem wyposażenia jest granitowa chrzcielnica z XIII wieku. W połowie XIX w. dobudowano kwadratową neogotycką wieżę od strony fasady zachodniej. Prawdopodobnie od połowy XV w. świątynia była pod patronatem cysterek z Pełczyc. W wyniku działań wojennych 1945 kościół został spalony, spaliły się dachy, średniowieczna więźba dachowa, drewniany strop i ołtarze, ambona i ławki i całe wyposażenie. Od II wojny trwał jako ruina, nieużytkowany aż do 1968 roku. W tymże roku staraniem niestrudzonego proboszcza z Pełczyc, śp. ks. Henryka Raźniewskiego, wspólnota katolicka podjęła heroiczną próbę podniesienia z ruin i ratowania zabytkowej świątyni. Siłami społecznymi przywrócono jego sakralną godność. Konsekracja świątyni, p.w. Świętej Rodziny nastąpiła w roku 1969 roku. Doroczny odpust: Niedziela Świętej Rodziny
Przekolno – gmina Pełczyce
Wieś Przekolno o średniowiecznym rodowodzie, w XIII wieku wspomniana w nadaniach tego obszaru dla klasztoru św. Wiktora i w tymże XIII w. nazywana Górą Czci. Od XIV wieku okoliczne dobra oraz wieś Boguszyny posiadały cysterki z Pełczyc. Obecny kościół filialny p.w. Matki Boskiej Częstochowskiej pochodzi z 2 połowy XIII w. Świątynia posadowiona na wyraźnym wyniesieniu, otoczona drzewami i kamiennym murem stanowi harmonijny akcent architektoniczny miejscowości. Zbudowany, jako skromny jednoprzestrzenny kościół salowy, wzniesiony został ze starannie ociosanych kwadr granitowych, kamieni narzutowych i cegły, i jest orientowany. Cegły zastosowano podczas gotyckich przemurowań do obramienia ostrołukowych okien. W ścianie wschodniej zachowały się podziały architektoniczne w postaci pierwotnej triady okien, obecnie środkowe zamurowane. W zwieńczeniu szczytu wschodniego wnęka w kształcie krzyża, flankowana dwoma ostrołukowymi płycinami, pod krzyżem wyraźne ślady okulusa. Wejście do świątyni w fasadzie zachodniej wiedzie przez kamienny portal, którego ościeże jest profilowane dwuuskokowo. Kościół posiada późnogotycką wieżę. Pod koniec XVIII w. zastąpiono gotycką iglicę hełmem barokowym. W XIX w. dobudowano przypory i przemurowano otwory okienne. Wewnątrz kościoła zachowało się cenne wyposażenie z przełomu XVII / XVIII w. Poświęcony dnia 3. V. 1946 r., doroczny odpust 26 sierpnia 
Derczewo – kościół romański, orientowany, w kręgu oddziaływania architektury cysterskiej, p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – powiat myśliborski. Doroczny odpust w dniu 8 września
Kościół usytuowany w centrum wsi, na lekkim wyniesieniu otoczony kamienny murem, w cieniu lip. Zgodnie z kanonem średniowiecznych budowli sakralnych jest orientowany. Początki świątyni sięgają drugiej połowy XIII w., zbudowany z ciosów granitowych, orientowany, salowy, na rzucie prostokąta, z wieżą, Drewniana wieża zachodnia dobudowana na osi fasady zach. w poł. XIX w., tak jak i zakrystia. Główny portal wejściowy od strony zachodniej stanowi kamienny portal ostrołukowy, dwukrotnie schodkowany ze zwornikiem. Od strony południowej znajduje się podobny dwukrotnie schodkowany kamienny portal. Datowanie: użycie pięknie opracowanych kwader, ich regularny układ w poziomych warstwach oraz staranność wykonania ostrołukowych portal , z zastosowaniem segmentu zwornikowego wskazują na powstanie budowli jeszcze w 3 lub na początku 4 ćwierci XIII w.
Rola motywu szachownicy na ościeżach portalowych.
W Derczewie widnieją dwa niezwykłe elementy ornamentacyjne. Należą doń dwa ciosy granitowe: jeden z ornamentem szachownicy a drugi z monogramem Chrystusa. Motyw szachownicy występuje na portalach niektórych kościołów na omawianym terenie Pomorza Zachodniego. Efekt szachownicy na kostce granitowej został uzyskany przez wygładzenie pól jednych kwadracików, a przez pozostawienie reszty szorstkimi. Liczba kwadracików wynosi w przybliżeniu 35, technika wykonania poprzez wygładzenie pól, a linie tworzące pola kwadracików są równoległe w stosunku do powierzchni licowej ciosu, w przybliżeniu kwadratowej. Można przypuszczać, że cios z ornamentem szachownicy znajdował się pierwotnie przy portalu zachodnim a w ścianę płd. został wmurowany wtórnie. Pozostaje zagadką znaczenie wzoru szachownicy. Należy wziąć okoliczności gdzie on występuje. Motyw szachownicy spotyka się przy obramowaniu portalu, a więc miejscu bardzo widocznym, przeznaczonym do oglądania, istniała także funkcja dekoracyjna, wskazuje za tym staranność wykonania. Znak ten mógł odgrywać rolę gmerku kamieniarza lub strzechy kamieniarskiej. Za tą hipotezą przemawia stosunkowo liczne jego występowanie, którego nie mogła uzasadnić działalność jednego człowieka i wiadomości, jakie posiadamy o organizacji pracy przy budowach średniowiecznych. Płaszczyznowy charakter znaku szachownicy odgrywał w przypadku budowli pomorskich przypuszczalnie rolę sygnatury dla pomorskich warsztatów kamieniarskich. Można przyjąć hipotezę, że cios z ornamentem szachownicy na obramieniu portalu stosowano jako sygnatura. Kwadry z motywem szachownicy w kościołach granitowych występują również poza obrębem Pomorza prawoodrzańskiego, mianowicie na terenach położonych na lewym brzegu Odry. Drugim niezwykle rzadkim ciosem dekoracyjnym jest kamień z monogramem Chrystusa wkomponowanym w ścianie płd., w niewielkie odległości od portalu płd.
Literatura: Kasprzakowa H., Świechowski Z.,” Katalog zabytków powiatu myśliborskiego”, Materiały Centralnego biura Inwentaryzacji Zabytków w Warszawie; oprac. i fot. B.Abramowicz
